Betonowa granica, która podzieliła miasto i rodziny na lata. 65 lat temu powstał Mur Berliński

Mur Berliński: granica przed uciekinierami z NRD

W połowie sierpnia 1961 roku komunistyczne władze NRD, przy wsparciu ZSRR, przystąpiły do wznoszenia Muru Berlińskiego. Kluczowym celem tej operacji było powstrzymanie fali migracji z części wschodniej do Berlina Zachodniego.

W latach 1949-1961 z NRD zbiegło ponad 2,7 miliona obywateli, co stanowiło blisko 15 procent całej populacji. Wschód opuszczali przede wszystkim młodzi i dobrze wykształceni ludzie, a to stwarzało ryzyko całkowitej zapaści gospodarczej kraju.

Początkowo do zamknięcia granicy użyto prowizorycznych płotów, zapór z drutu kolczastego i ulicznych barykad. Szybko jednak zamieniono je w potężny system umocnień, na który składały się betonowe mury, strefy zaminowane, zasieki, strzeżone wieże oraz tzw. pas śmierci.

Dramat na granicy. Ofiary Muru Berlińskiego

Betonowa zapora stała się miejscem wielu tragedii, o których głośno było na całym świecie. Szczególnym symbolem okrucieństwa reżimu była śmierć 18-letniego Petera Fechtera w 1962 roku. Postrzelony przez wschodnioniemieckich pograniczników, wykrwawiał się przez ponad godzinę w strefie granicznej, podczas gdy mieszkańcy Zachodu mogli jedynie bezradnie na to patrzeć.

Z danych zgromadzonych przez Berlin Wall Memorial Documentation Center wynika, że w okresie od 1961 do 1989 roku życie straciło około 140 uciekinierów. Niektóre instytucje badawcze, takie jak Centre for Contemporary History Potsdam, sugerują, że faktyczna liczba zabitych mogła być jeszcze większa.

Zdesperowani uciekinierzy z Berlina Wschodniego

Mimo ogromnego zagrożenia, obywatele NRD podejmowali liczne próby sforsowania granicy. Wśród najczęstszych metod ucieczek znajdowały się:

• przeskakiwanie przez zasieki z drutu kolczastego,
• wykorzystywanie samorobnych balonów powietrznych,
• chowanie się w specjalnie przerabianych pojazdach,
• wyskakiwanie z okien kamienic bezpośrednio sąsiadujących z barierą.

Jednak najwięcej rozgłosu zyskało drążenie podziemnych korytarzy pod murem. Pomiędzy 1961 a 1989 rokiem wykopano ich przeszło 70, choć nie wszystkie doprowadziły uciekinierów do upragnionego celu. Tunele kopano zazwyczaj z piwnic domów mieszkalnych, starych zakładów lub warsztatów, a ich długość wahała się od kilkunastu do nawet kilkudziesięciu metrów.

Najgłośniejsze z nich to Tunel 29 i Tunel 57 – liczby te oznaczają ilość uratowanych w ten sposób osób. O tych brawurowych akcjach materiały tworzyła amerykańska stacja NBC, która nawet dołożyła się do kosztów jednej z nich. Wywołało to później szeroką dyskusję w kręgach akademickich na temat etyki dziennikarskiej, o czym pisał m.in. Hope Harrison.

Kopanie tuneli stanowiło jasny dowód oporu przeciwko przymusowemu rozdzieleniu Berlina. Ludzie biorący udział w tych akcjach sporo ryzykowali, gdyż wschodnioniemiecka bezpieka Stasi wykrywała część podkopów, a schwytanych zamykano w więzieniach lub zabijano.

Mur Berliński i rozdzielone rodziny

Granica podzieliła nie tylko ulice, ale i ludzkie losy. Z dnia na dzień przerwano więzi łączące małżonków, dzieci i rodziców oraz grono przyjaciół. Zwykli mieszkańcy Berlina zostali uwięzieni w pułapce politycznych rozstrzygnięć.

W zasobach Bundesarchiv zachowały się ogromne ilości listów i podań z błaganiami o przepustki, by móc zobaczyć krewnych. Przez całe dziesięciolecia kontakty z bliskimi sprowadzały się do przesyłania sobie gestów pozdrowień po dwóch stronach muru.

Potęga umocnień Muru Berlińskiego

Pod względem rozmiarów i skomplikowania system graniczny wokół Berlina Zachodniego należał do największych na kuli ziemskiej. Obejmował on:

• 155 kilometrów zapór,
• 302 stanowiska obserwacyjne,
• 20 schronów bojowych,
• niemal 100 kilometrów płotów z drutu kolczastego,
• dziesiątki kilometrów obszarów zaminowanych,
• 12 tysięcy uzbrojonych strażników i agentów Stasi.

Cała ta infrastruktura służyła wyłącznie utrzymaniu mieszkańców NRD we własnym kraju, a nie obronie przed zewnętrznym atakiem.

9 listopada 1989. Koniec Muru Berlińskiego

Mur Berliński upadł 9 listopada 1989 roku. Na ten moment złożyło się kilka czynników: potężny kryzys ekonomiczny NRD, wielomiesięczne masowe demonstracje i gwałtownie rosnący nacisk obywateli na władze.

Bezpośrednią iskrą stały się słowa rzecznika wschodnioniemieckiego rządu, Güntera Schabowskiego. Podczas spotkania z dziennikarzami zadeklarował on, że restrykcje w przemieszczaniu się zostają zniesione w trybie "natychmiastowym". Tłumy berlińczyków błyskawicznie obległy punkty kontrolne. Zdezorientowani pogranicznicy nie mieli wyjścia i otworzyli szlabany.

W nocy z 9 na 10 listopada Berlin stał się areną niezwykłych scen. Mieszkańcy wchodzili na szczyt muru, niszczyli go przy użyciu młotków i padali sobie w ramiona, celebrując odzyskaną swobodę.

Zjednoczenie Niemiec

Runięcie muru przypieczętowało los Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Po niespełna dwunastu miesiącach, 3 października 1990 roku, oba państwa niemieckie ponownie stały się jedną całością.

Konsekwencje tamtych wydarzeń objęły cały blok wschodni. Mur Berliński na zawsze pozostanie pomnikiem ostatecznej klęski zimnej wojny i triumfu demokratycznych wartości nad dyktaturą.

Ślady po Murze Berlińskim dzisiaj

Dziś po Murze Berlińskim pozostały pamiątki wkomponowane w miejski krajobraz stolicy Niemiec. Jego fragmenty, czasem to dłuższe odcinki, a czasem samotne betonowe bloki stojące obok nowych biurowców, do dzisiaj przypominają o trudnej przeszłości miasta.

Jednym z najistotniejszych punktów upamiętniających tamte czasy jest Pomnik Muru Berlińskiego przy ulicy Bernauer Straße. Mieści się on tuż obok dworca Nordbahnhof, w miejscu dawnego, wspaniałego Dworca Szczecińskiego. Odwiedzający mogą tam obejrzeć oryginalny układ zapór, z zachowanym „pasem śmierci” i wieżą strażniczą, a także zapoznać się z dokumentacją opisującą tragiczne losy ofiar. Dzięki temu można sobie wyobrazić prawdziwą skalę bezwzględnego systemu granicznego NRD.

Innym miejscem o ogromnym znaczeniu jest East Side Gallery, ciągnąca się wzdłuż Szprewy od Ostbahnhof do mostu Oberbaumbrücke. Na odcinku liczącym około 1,3 kilometra zachował się najdłuższy fragment muru. Tuż po upadku systemu zaproszono tam artystów z całego globu, by pokryli szary beton malowidłami. Tak narodziła się największa plenerowa galeria sztuki, która przeobraziła dawne narzędzie terroru w symbol pojednania i wolności wyrazu.

Oprócz tego, w różnych zakątkach Berlina napotkać można pojedyncze elementy dawnej granicy. Ustawione jako swobodne monumenty w pobliżu ruchliwych ulic, na placach i w parkach, dobitnie świadczą o tym, jak bezsensownie przedzielono miasto.

Aby jeszcze lepiej upamiętnić dawną strefę podziału, jej przebieg zaznaczono na berlińskich ulicach i chodnikach specjalnym pasem z kostki. Przecina on miasto, uświadamiając pieszym, w jaki sposób sztuczna granica wdzierała się w codzienne życie mieszkańców.

Współczesny Berlin z dumą eksponuje swoją bolesną przeszłość. Pozostałości muru przyciągają turystów, ale stanowią przede wszystkim żywą lekcję historii o mrocznej epoce, której skutki odcisnęły głębokie piętno na całej Europie.