Spis treści
• Wydany w 2022 r. przez Władimira Putina dekret o częściowej mobilizacji wciąż pozostaje w mocy i nigdy nie został uchylony.
• Władze na Kremlu wystrzegają się jawnego oraz pełnego poboru, aby zapobiec wybuchowi społecznej paniki i masowej emigracji.
• Niedobory w armii uzupełniane są poprzez kontrakty wojskowe, rekrutację skazańców, aresztantów i obcokrajowców, a także wsparcie z KRLD.
Mobilizacja w Rosji. Władimir Putin już kilkukrotnie miał powoływać rezerwistów
Do tej pory władze na Kremlu zdecydowały się na taki krok zaledwie jeden raz. W obliczu ogromnych strat na froncie prezydent Federacji Rosyjskiej podpisał 21 września 2022 r. dekret o częściowej mobilizacji, który w praktyce obowiązuje do dzisiaj. Co prawda pod koniec października resort obrony FR zakomunikował zakończenie poboru, ale sam Władimir Putin nigdy nie wydał dokumentu uchylającego te przepisy. Wciąż działające prawo określało wprawdzie limit powołań, jednak zapis ten utajniono. Przez to szacunki dotyczące liczby zmobilizowanych żołnierzy opierają się wyłącznie na późniejszych komunikatach rosyjskiego Ministerstwa Obrony oraz ukraińskich korektach, przygotowanych na bazie danych wywiadu wojskowego HUR.
Ówczesny szef rosyjskiego resortu obrony Siergiej Szojgu zapewniał jesienią 2022 r., że w szeregi armii powołano 300 tys. rezerwistów. Z kolei w opracowaniu przygotowanym przez Instytut Europy Środkowej wskazano:
„Zgodnie z informacjami szefa ukraińskiego wywiadu wojskowego (HUR), gen. Kyryło Budanowa, Rosja powołała jesienią 2022 r. ok. 350 tys. osób i dodatkowo każdego miesiąca kolejne 20-22 tys. W wywiadzie dla Radia Swoboda z 25 sierpnia 2023 r. dawał on do zrozumienia, że Rosja planuje zmobilizować jeszcze 450 tys. osób, co wywołało dyskusję na temat ewentualnej nowej fali mobilizacji w Rosji”.
W przestrzeni medialnej regularnie powracają zresztą spekulacje, nierzadko bazujące na doniesieniach z tak zwanych dobrze poinformowanych źródeł, według których Moskwa przygotowuje się do zarządzenia pełnej mobilizacji bądź kolejnej fali poboru.
Taki scenariusz miał się zrealizować już w pierwszym kwartale 2023 r., kiedy to HUR donosił o planowanym wystąpieniu Putina i zamiarze wcielenia do wojska pół miliona obywateli. Kolejny termin wyznaczano na lato 2023 r., co miało zbiec się z rocznicą rozpoczęcia tak zwanej cichej mobilizacji.
Później, począwszy od jesieni 2023 r., zagraniczni dziennikarze i analitycy powołujący się między innymi na raporty brytyjskiego wywiadu oceniali, że rosyjski przywódca odwleka decyzję o poborze jedynie do czasu wyborów prezydenckich zaplanowanych na marzec 2024 r.
Z kolei jesienią 2025 r. zachodnia prasa ponownie zaczęła zastanawiać się nad ryzykiem wdrożenia cichego poboru po tym, jak rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow publicznie użył sformułowania o „mobilizacji całego społeczeństwa”.
Słowa te odebrano wówczas jako bezpośrednią zapowiedź drugiej fali powołań do armii. Najnowsze doniesienia i domysły w tej sprawie wskazywały natomiast na początek jesieni 2026 r.
Zarówno HUR, jak i amerykańskie media przekonywały, że sama rekrutacja kontraktowa nie pokrywa zapotrzebowania na froncie, przez co zaraz po wyborach do Dumy Państwowej ruszy mobilizacja. Doniesienia te brzmiały na tyle wiarygodnie, że po kilkaset tysięcy rezerwistów zdecydowało się na ucieczkę do Gruzji oraz Armenii, zamiast biernie oczekiwać w kraju na dalszy rozwój wypadków.
Dekret o mobilizacji wciąż działa. Władimir Putin nie musi wydawać nowych dokumentów
Warto szerzej wyjaśnić kwestię wspomnianą na samym wstępie. Zgodnie z rosyjskim prawodawstwem dekret prezydencki traci moc wyłącznie na skutek kolejnej decyzji głowy państwa, o ile w samym dokumencie z góry nie określono terminu jego wygaśnięcia. Tymczasem liczący 10 punktów dekret nr 647 z 21 września 2022 r. „O ogłoszeniu częściowej mobilizacji w Federacji Rosyjskiej” w ogóle nie zawiera takiej daty. W efekcie od strony czysto formalnej Władimir Putin nie musi wydawać żadnych nowych rozporządzeń w tej sprawie.
Nasuwa się przy tym pytanie, dlaczego władze w Moskwie zdecydowały się jedynie na częściową, a nie pełną mobilizację. Taki krok w oczywisty sposób zburzyłby narrację Kremla dotyczącą samego charakteru konfliktu z Ukrainą, który oficjalnie nazywany jest specjalną operacją wojskową (SWO), a nie wojną. Kampania ta miała zająć maksymalnie trzy tygodnie, choć w powszechnym przekazie utarło się przekonanie o zaledwie trzech dniach. Zarówno we wrześniu 2022 r., jak i tym bardziej obecnie, zarządzenie pełnego poboru oznaczałoby dla Putina i jego otoczenia otwarte przyznanie się do klęski SWO.
Moskwa w gruncie rzeczy wcale nie potrzebuje zresztą ogłaszać powszechnego poboru. Ponieważ w dekrecie nr 647 utajniono zapis o docelowej liczbie rezerwistów i nie wskazano daty zakończenia akcji, Władimir Władimirowicz Putin wciąż ma w ręku gotowy instrument prawny. Rosyjski przywódca może w każdej chwili samodzielnie postanowić, ilu kolejnych obywateli i w jakim terminie zamierza wcielić do armii.
Tyle jednak mówi teoria, bo w praktyce dyktator doskonale zdaje sobie sprawę, że ponowne uruchomienie dekretu nr 647 nie spotka się z entuzjazmem obywateli. Z tego powodu Kreml wybiera alternatywne sposoby na uzupełnianie braków kadrowych na froncie. Choć metody te generują nieporównywalnie wyższe koszty, rosyjski budżet najwyraźniej wciąż może sobie na nie pozwolić.
Kto walczy w armii Putina? Więźniowie, alimenciarze i obcokrajowcy na froncie w Ukrainie
Władze na Kremlu oparły uzupełnianie armii na służbie kontraktowej, płacąc żołnierzom za udział w walkach z Ukraińcami i zapewniając odszkodowania rodzinom poległych wojskowych. W rosyjskich realiach, a zwłaszcza na azjatyckiej prowincji zwanej głubinką, są to bardzo duże kwoty. Na jeszcze wyższe stawki mogą liczyć najemnicy z prywatnych kompanii wojskowych (PKW), spośród których najgłośniejszą, choć dziś nieco zapomnianą, pozostaje PKW Wagner, szerzej znana jako Grupa Wagnera.
W początkowych latach konfliktu formacje najemnicze odegrały na froncie kluczową rolę, a samym wagnerowcom po wielu miesiącach walk udało się opanować Bachmut oraz kilka innych istotnych ukraińskich miast. Prawdziwym przełomem w łataniu dziur kadrowych okazało się jednak wysłanie na wojnę przestępców. Początkowo skazańców w zamian za anulowanie wyroków rekrutowała Grupa Wagnera, natomiast od lutego 2023 r. zadanie to przejął resort obrony, formując z nich oddziały szturmowe Szturm-Z oraz Szturm-V.
Widmo warunkowego ułaskawienia pozwoliło ściągnąć na front aż 180 tys. zeków, jak w rosyjskim żargonie określa się więźniów, bez konieczności wznawiania mobilizacji. Taki ruch nie tylko uzupełnił stany osobowe w jednostkach, ale również znacząco rozładował zatłoczone cele w koloniach karnych. Dodatkowo, gdy dowódcy wpisywali poległych kryminalistów do raportów jako „zaginionych w akcji”, budżet państwa unikał wypłacania odszkodowań ich bliskim.
Trudno oszacować, ilu skazańców faktycznie dożyło obiecanej wolności. Z czasem jednak ludzkie rezerwy w łagrach zaczęły się wyczerpywać, gdyż więźniowie zrozumieli, że szanse na przeżycie do momentu kasacji wyroku są niewielkie i bezpieczniej jest po prostu zostać za kratami. Jak na ten problem zareagowały władze?
W 2024 r. Władimir Putin zatwierdził zmiany w kodeksie karnym, które pozwoliły na werbowanie osób mających konflikt z prawem, ale jeszcze przed prawomocnym wyrokiem. Zatrzymani w aresztach zyskali możliwość podpisania kontraktu z wojskiem, co automatycznie zawiesza toczące się przeciwko nim śledztwo. Jeżeli taki ochotnik zdobędzie na froncie odznaczenie bądź po prostu przeżyje do końca kontraktu, jego sprawa karna zostaje bezpowrotnie umorzona.
Na to niezwykle ryzykowne rozwiązanie decydują się nie tylko pospolici przestępcy zatrzymani za włamanie do sklepu czy kradzież auta. Nowe przepisy okazały się bowiem atrakcyjne również dla tak zwanych alimenciarzy.
Dziennikarze niezależnego rosyjskiego serwisu Ważnyje Istorii (Ważne Historie) przeanalizowali dane zgromadzone przez Federalną Służbę Komorniczą. Wynika z nich, że tylko w pierwszym półroczu 2026 r. komornicy zawiesili 1379 postępowań karnych dotyczących uchylania się od obowiązku alimentacyjnego, ponieważ oskarżeni zostali wcieleni do armii lub sami podpisali kontrakty na walkę z Ukrainą. Przy utrzymaniu tego trendu w szeregi wojska mogło trafić w ten sposób około 2,5 tys. dłużników alimentacyjnych, co stanowi kolejne drobne wzmocnienie sił na froncie.
Skrupulatne gromadzenie rekrutów z każdego możliwego źródła sprawia, że na nagraniach z pola walki coraz częściej pojawiają się żołnierze w rosyjskich mundurach pochodzący z Afryki czy innych odległych zakątków globu. Pomijając już nawet obecność wojsk z Korei Północnej, które trafiły na front w ramach dwustronnego paktu o wzajemnej pomocy, za pieniądze Kremla walczy dziś w Ukrainie pokaźna grupa cudzoziemców.
Obcokrajowców zazwyczaj ściąga się do Rosji obietnicą dobrze płatnego, cywilnego zatrudnienia. Dopiero na miejscu okazuje się, że przygotowana dla nich praca polega na służbie w wojsku z karabinem w ręku.
W ten sposób na front trafili lub wciąż trafiają obywatele krajów afrykańskich, a także Uzbekistanu, Tadżykistanu, Peru, Nepalu, Kuby, Egiptu, Indii, Sri Lanki, Serbii i wielu innych państw. Dokładna skala tego zjawiska pozostaje tajemnicą rosyjskiego resortu obrony, a statystyki dodatkowo zaburza fakt, że wielu najemników otrzymuje rosyjskie paszporty i figuruje w dokumentach jako obywatele FR. Według dostępnych szacunków Moskwa mogła zrekrutować w ten sposób nawet 40 tys. zagranicznych bojowników.
Podsumowując, władze na Kremlu nie są obecnie zmuszone do ogłaszania kolejnej fali powszechnego poboru. Dotychczasowe metody łatania dziur kadrowych w armii okazują się na ten moment wystarczające, a rosyjski budżet wciąż lepiej radzi sobie z finansowaniem żołnierzy kontraktowych niż z ryzykiem wywołania kolejnej wojny ojczyźnianej.
