Dezinformacja po tragedii w Krakowie. Zasięgi fałszywek liczone w setkach milionów

Dramatyczne wydarzenia z 7 listopada na krakowskim Rynku Głównym błyskawicznie wykorzystano do internetowych manipulacji. Jeszcze zanim organy ścigania zdołały ustalić dokładny przebieg ataku, w sieci zaczęły krążyć wykluczające się doniesienia o motywach sprawcy, jego pochodzeniu oraz sympatiach politycznych.

W ciągu pierwszych godzin zostaliśmy zalani taką ilością fake newsów, że kolejni użytkownicy sami zaczęli już tworzyć własne narracje – mówił w radiowej Czwórce Paweł Makowiec z CyberDefence24.

Ekspert tłumaczył również, że szybkiemu rozprzestrzenianiu się podobnych materiałów sprzyjają algorytmy platform społecznościowych, które chętnie promują treści wywołujące u odbiorców skrajne emocje.

Raport NASK po ataku w Krakowie. Tysiące zgłoszonych kont

Jak wynika z informacji opublikowanych 8 listopada przez Ministerstwo Cyfryzacji, eksperci z NASK zgłosili administratorom serwisów społecznościowych ponad 2000 profili, które powielały kłamstwa na temat zamachu. Samo zgłoszenie nie gwarantuje jednak, że wszystkie te konta zostały skasowane lub zablokowane. Wśród wytypowanych profili znaleźli się nie tylko zwykli użytkownicy, ale także wielojęzyczne boty piszące po polsku, angielsku, francusku oraz niderlandzku. Zidentyfikowano również kilkadziesiąt kont używających języka rosyjskiego, alfabetu cyrylicznego bądź wprost odwołujących się do Rosji.

Szczytowy moment aktywności dezinformacyjnej odnotowano w sobotni wieczór. Tego dnia najpopularniejsze fałszywe teorie wygenerowały łącznie ponad 200 milionów odsłon w mediach społecznościowych.

Analitycy NASK wskazują, że rekordowe zasięgi zdobyła spiskowa narracja o zorganizowaniu krakowskiego ataku przez polski rząd we współpracy z Unią Europejską, która samodzielnie mogła dotrzeć do 200 milionów odbiorców. Z kolei kłamstwo o rzekomej służbie wojskowej napastnika wyświetlono niemal 18 milionów razy, natomiast przekazy łączące strzelaninę z demonstracjami przed Trybunałem Konstytucyjnym zebrały do 14 milionów odsłon. Dodatkowe 5,6 miliona wyświetleń wygenerowały wpisy sugerujące, że władze zainscenizowały całe zdarzenie, by mieć pretekst do zablokowania Marszu Niepodległości.

W miejsce sukcesywnie obalanych kłamstw natychmiast pojawiały się zupełnie nowe wymysły. W niedzielę internauci zaczęli dzielić się przypuszczeniami, że cały atak był jedynie inscenizacją z udziałem wynajętych statystów. Jak zapewnia jednak NASK, ta ostatnia wersja wydarzeń nie zdobyła już dużej popularności.

Sztuczna inteligencja i fałszywe nagranie sprawcy z Krakowa

Wśród zmanipulowanych materiałów znalazło się krótkie wideo z udziałem mężczyzny, którego użytkownicy sieci zidentyfikowali jako krakowskiego zamachowca. Bohater filmu patrzy prosto w obiektyw i oświadcza: „Dzisiaj będę palił lufkę i zrobię coś złego”. Publikacja wywołała falę pytań o brak reakcji służb na zapowiedź przestępstwa, jednak eksperci weryfikujący fakty szybko udowodnili, że materiał stworzyła sztuczna inteligencja. Badanie z użyciem programów SynthID oraz Hive wykazało, że klip wygenerowano komputerowo, najpewniej wprawiając w ruch pojedyncze zdjęcie i podkładając pod nie głos. Sprawę szczegółowo opisały portale Konkret24 oraz Demagog. Do nagrania odniosła się również detektyw Małgorzata Marczulewska, której film przesłała jedna z użytkowniczek Instagrama. „Pytam: skąd ma takie nagranie? Dlaczego je udostępnia? A ona tylko, że dostała od kogoś innego i wysyła dalej” – opowiadała specjalistka.

Marcin Kierwiński i zamachowiec z Krakowa? Przerobione zdjęcia w sieci

W internecie masowo udostępniano także obraz mający dowodzić powiązań napastnika z Koalicją Obywatelską, który przedstawiał jego rzekome spotkanie z szefem MSWiA Marcinem Kierwińskim. Redakcja Demagoga wykazała, że zdjęcie powstało przy użyciu sztucznej inteligencji, o czym świadczyły wyniki analizy w programie Hive oraz obecność cyfrowego znaku wodnego SynthID. Do stworzenia fotomontażu posłużyło najprawdopodobniej prawdziwe ujęcie, na którym minister pozował z warszawskim działaczem Krzysztofem Kucickim, a nie ze sprawcą ataku. Sfabrykowaną grafikę opublikował w sieci między innymi jeden z radnych z Gdyni, co skłoniło resort spraw wewnętrznych do zapowiedzi złożenia zawiadomienia w prokuraturze.

Twórcy fałszywych wiadomości posługiwali się również prawdziwymi zdjęciami wyrwanymi z kontekstu. Jedna z takich fotografii ukazywała sprawcę stojącego obok mężczyzny, w którym sympatycy różnych opcji dopatrywali się działacza Platformy Obywatelskiej albo Prawa i Sprawiedliwości. Szybko okazało się jednak, że ujęcie wykonano podczas konkursu wiedzy normalizacyjnej, a osoba towarzysząca napastnikowi to pracownik Polskiego Komitetu Normalizacyjnego. Dziennikarze Demagoga nie natrafili na żadne ślady jego przynależności do jakiejkolwiek partii.

Bartłomiej Pejo i zdjęcia z Krakowa poprawiane przez AI

Kolejne zjawisko to wykorzystywanie algorytmów sztucznej inteligencji do rzekomego poprawiania jakości zdjęć. Według ustaleń portalu Demagog po krakowskiej tragedii w sieci krążyły wyostrzone w ten sposób kadry z policyjnej akcji zatrzymania sprawcy. Nieświadomi zmian w obrazie internauci udostępniali je w celu pochwalenia funkcjonariuszy, nie zdając sobie sprawy z ingerencji programu w detale fotografii.

Jeszcze groźniejsze skutki może przynieść komputerowe wyostrzanie niewyraźnych ujęć twarzy podejrzanego. Analitycy Demagoga natrafili na przynajmniej dwie takie przeróbki, na których rysy napastnika całkowicie się od siebie różniły, a na jednej z nich algorytm zmienił nawet nadruk na jego ubraniu. W sieci publikowano także grafiki ze sztucznie odtworzonymi naszywkami i symbolami na ekwipunku zatrzymanego mężczyzny.

Programy oparte na AI nie są w stanie wydobyć detali pominiętych przez obiektyw aparatu, dlatego po prostu domyślają się ich wyglądu i rysują je od nowa. Takie „poprawione” ujęcie często ukazuje wizerunek osoby, która w ogóle nie istnieje w realnym świecie. Jeśli jednak ktoś okaże się przypadkowo podobny do wygenerowanego portretu, może paść ofiarą bezpodstawnych oskarżeń o dokonanie ataku.

Portal CyberDefence24 zwrócił z kolei uwagę na zachowanie parlamentarzysty Konfederacji Bartłomieja Pejo, który zamieścił w sieci zmodyfikowane zdjęcie z policyjnego zatrzymania. Uwagę komentujących przykuł fakt, że jedna z widocznych na obrazku dłoni posiadała aż sześć palców. Polityk skasował ostatecznie ten materiał i potwierdził użycie generatora AI, jednocześnie krytykując dziennikarzy weryfikujących fakty za skupianie się na mało istotnych detalach.

Kim był sprawca z Krakowa? Plotki o Ukrainie i słowa Marcina Kierwińskiego

Osobną kategorię internetowych kłamstw stanowiły doniesienia o obcym pochodzeniu zamachowca, któremu najczęściej przypisywano narodowość ukraińską. Tego typu insynuacje powielały również osoby znane z mediów. Analitycy Demagoga przypomnieli, że szef Telewizji Republika Tomasz Sakiewicz w trakcie programu na żywo sugerował udział obcokrajowców w krakowskich wydarzeniach. Wszystkie te plotki ucięła jednak policja, która błyskawicznie przekazała informację, że zatrzymany mężczyzna ma polskie obywatelstwo.

W sieci przekonywano również, że sprawca brał udział w działaniach zbrojnych na terytorium Ukrainy, czego dowodem miała być widoczna na jego sprzęcie naszywka z flagą Czarnobrodego. Identycznym symbolem posługują się jednak rozmaite formacje specjalne z wielu krajów, w tym chociażby żołnierze brytyjskiego SAS, więc nie świadczy on o pobycie na froncie. Do sprawy odniósł się także szef MON Władysław Kosiniak-Kamysz, który wykluczył jakiekolwiek powiązania napastnika z armią.

Internauci udostępniali ponadto fotomontaże stworzone przez AI, na których do munduru sprawcy doklejano flagę Ukrainy, a także spierali się o jego rzekome sympatie polityczne. Z relacji Radia ZET wynika, że w tym samym czasie łączono go z ruchem antyfaszystowskim, oskarżano o fascynację nazizmem oraz przypisywano mu poglądy skrajnie prawicowe. Żadna z tych teorii nie doczekała się rzetelnych dowodów, a część z nich została już oficjalnie obalona. Atmosferę spekulacji podgrzał niestety sam minister Marcin Kierwiński, który w sobotni wieczór wspomniał o prawicowych fascynacjach napastnika.

Reakcja policji w Krakowie i zarzuty po wpisie o Warszawie

Fala fałszywych informacji uderzyła także w dobre imię funkcjonariuszy, którym użytkownicy sieci zarzucali nawet półgodzinną zwłokę w podjęciu interwencji po wybuchu strzelaniny. Zespół Demagoga skonfrontował te oskarżenia z oficjalnymi raportami małopolskich mundurowych oraz szefa policji gen. Marka Boronia. Z policyjnych rejestrów wynika, że pierwszy sygnał o zagrożeniu odebrano zaledwie 15 sekund po godzinie 15, a już po kolejnych 23 sekundach do akcji wkroczył najbliższy patrol. Sam pościg oraz wymiana strzałów ze sprawcą miały miejsce około godziny 15.03, co całkowicie zadaje kłam plotkom o opieszałości służb.

Część komentarzy zamieszczanych w sieci wymagała z kolei zdecydowanej reakcji prokuratury. Śledczy z Prokuratury Okręgowej w Warszawie przekazali 9 listopada informację o postawieniu zarzutów autorowi niepokojącego wpisu pod relacją z krakowskiego ataku, który ostrzegał internautów słowami: „spokojnie, jutro akcja w Warszawie, uważajcie na ulicach”.

Zdaniem organów ścigania publikacja ta zmusiła stołecznych funkcjonariuszy do podjęcia zbędnych czynności w celu weryfikacji fałszywego alarmu. Zatrzymany mężczyzna potwierdził autorstwo komentarza, lecz zapewniał śledczych, że miał na myśli jedynie ewentualne przepychanki przed budynkiem Trybunału Konstytucyjnego, a nie kolejny atak zbrojny. Decyzją prokuratury podejrzany został objęty policyjnym dozorem.

Karolina Małagocka o przyczynach wiary w fake newsy

Specjaliści zwracają uwagę, że za chaosem informacyjnym nie zawsze stoją zorganizowane grupy, ponieważ równie duże szkody wyrządza bezmyślne udostępnianie niesprawdzonych plotek przez zwykłych ludzi. Na antenie radiowej Czwórki zjawisko to analizowała Karolina Małagocka z Akademii Leona Koźmińskiego, przypominając o naturalnej skłonności społeczeństwa do powielania pogłosek w chwilach zagrożenia. Przekazywanie dalej sensacyjnych doniesień buduje w internautach złudne przekonanie o posiadaniu tajemnej wiedzy, a masowe kopiowanie tych samych treści sprawia, że zaczynają one wyglądać na prawdziwe. Zdaniem ekspertki w ten sposób dochodzi do uwiarygodnienia powtarzanych wielokrotnie kłamstw. „To może być dziesięć razy powtórzona bzdura” – zauważyła badaczka.

Według specjalistki skuteczna walka z falą kłamstw w sieci wymaga zarówno większej czujności ze strony samych odbiorców, jak i zdecydowanych kroków administratorów portali, którzy powinni ucinać zasięgi zmanipulowanych wpisów.

Przykład wydarzeń ze stolicy Małopolski dobitnie udowadnia, że plotki błyskawicznie stają się narzędziem walki politycznej, niszczą autorytet mundurowych i zaostrzają konflikty w społeczeństwie. Rozwój sztucznej inteligencji sprawia natomiast, że nawet zdjęcia i filmy przestają być dziś wiarygodnym dowodem, ponieważ mogą od podstaw kreować kompletnie zmyślony obraz świata.