„Oddaliście mamę do hospicjum”, „Ja bym nigdy tak nie zrobił”, „W domu byłoby jej lepiej” - takie komentarze mogą paść nawet z ust osób, które nie chcą nikogo skrzywdzić. Dla rodziny, która przez długi czas opiekowała się chorym, mogą jednak oznaczać kolejną dawkę bólu i wyrzutów sumienia. Określenie „oddać do hospicjum” sugeruje bowiem porzucenie i pozbycie się odpowiedzialności. Tymczasem skorzystanie z pomocy specjalistów często jest właśnie wyrazem troski o bliskiego. Puckie Hospicjum chce zmienić społeczne postrzeganie takiej decyzji i zachęca do bardziej empatycznego języka.
Kampania „Właściwe słowa mają znaczenie”. Puckie Hospicjum chce zmienić sposób mówienia o opiece nad chorymi
Puckie Hospicjum pw. św. Ojca Pio zwraca uwagę na problem, który przez lata pozostawał obecny w codziennych rozmowach, choć nie zawsze zastanawiamy się nad jego konsekwencjami. Kampania społeczna „Właściwe słowa mają znaczenie” ma skłonić do refleksji nad tym, w jaki sposób mówimy o powierzaniu bliskich opiece hospicyjnej. Jej przesłanie jest proste: rodzina, która korzysta z pomocy hospicjum, nie pozbywa się chorego ani nie przestaje się nim interesować.
Wybór opieki hospicyjnej nie oznacza zerwania więzi. Nie jest też dowodem na to, że bliscy nie chcą już zajmować się chorym. Często to właśnie troska o jego komfort, bezpieczeństwo i godność sprawia, że rodzina decyduje się skorzystać z pomocy osób mających odpowiednią wiedzę i doświadczenie. Domowa opieka, nawet przy największym zaangażowaniu bliskich, nie zawsze pozwala zaspokoić wszystkie potrzeby pacjenta.
Jednym z elementów kampanii jest Słownik właściwych słów, który zachęca do zastępowania określeń mogących sugerować porzucenie językiem lepiej oddającym rzeczywisty charakter tej decyzji. Zamiast mówić, że ktoś „oddał mamę do hospicjum”, można powiedzieć, że powierzył ją opiece specjalistów, zdecydował się na opiekę hospicyjną albo otoczył bliską osobę wsparciem zespołu hospicyjnego.
Nie chodzi przy tym o narzucanie rodzinom jednego sposobu opowiadania o ich doświadczeniach. Ważne jest przede wszystkim to, by nie dokładać im cierpienia i nie sugerować, że skorzystanie z profesjonalnej pomocy jest równoznaczne z rezygnacją z bliskiego człowieka.
O tym, dlaczego słowo „oddać” może być tak bolesne dla rodzin pacjentów hospicjum, jakie emocje towarzyszą decyzji o skorzystaniu z profesjonalnej opieki i jak wspierać bliskich chorego bez oceniania ich wyborów, rozmawiamy z Joanną Bożek-Deutsch, psychologiem Puckiego Hospicjum pw. św. Ojca Pio.
Dlaczego słowo „oddać” w odniesieniu do bliskiej osoby może być tak bolesne dla jej rodziny? Jakie skojarzenia i emocje może wywoływać takie określenie?
Wyobraźmy sobie kogoś, kto przez miesiące, a czasem lata, wstawał w nocy do chorego, pilnował leków, uczył się przestawiać poduszki i rozpoznawać każdy grymas bólu. A potem słyszy: „oddaliście mamę do hospicjum". W tym jednym słowie jest cała reszta: jakby opieka była rzeczą, którą można odłożyć, a odpowiedzialność przekazać komuś innemu i zamknąć sprawę. „Oddaje się" to język porzucenia. Dla wielu rodzin, zwłaszcza starszego pokolenia, odzywają się też dawne obrazy: „dom starców", samotne umieranie wśród obcych, ktoś, o kogo „nie zadbano". Pod spodem pojawia się lęk przed oceną sąsiadów i rodziny, a najczęściej przed własnym sumieniem: „czy ja się nie poddałem?". Prawda jest zupełnie inna. Decyzja o hospicjum rzadko jest ucieczką. Najczęściej jest aktem miłości i odwagi, bo wymaga przyznania, że chory zasługuje na więcej, niż sam dom, nawet najbardziej kochający, jest w stanie dać.
Jakie emocje najczęściej towarzyszą rodzinom, które stają przed decyzją o skorzystaniu z opieki hospicyjnej? Czy poczucie winy i wstydu są częstym doświadczeniem?
Rzadko jest to jedna emocja. Częściej wszystko naraz, jak fale, które nachodzą w różnym rytmie. Jest smutek i strach przed tym, co nadchodzi. Jest bezradność, bo mimo największych starań choroba nie ustępuje. Bywa złość: na chorobę, na lekarzy, na system, czasem na samego chorego, że „tak cierpi" albo że „nie chce współpracować", a zaraz po niej wstyd, że w ogóle można tak czuć. Jest ogromne zmęczenie, o którym wiele osób boi się mówić głośno.
I tak, poczucie winy i wstydu jest w tych sytuacjach niemal powszechne. Wiele osób przez lata wierzy, że „dobry syn" czy „dobra córka" poradzi sobie sama do końca. Gdy pojawia się ulga, że ktoś pomoże, że można wreszcie przespać noc, od razu rodzi się myśl: „jak mogę czuć ulgę?". A to bardzo ludzkie. Można jednocześnie kochać i być wyczerpanym. Można czuć ulgę i żal. Psychologia mówi też o żałobie antycypacyjnej, czyli o przeżywaniu straty, zanim ona nastąpi. Rodzina już się żegna, choć bliski jeszcze jest. To nie słabość ani brak wiary, tylko sposób, w jaki serce przygotowuje się na coś nieodwracalnego.
Co hospicjum może zaoferować choremu, czego rodzina nie zawsze jest w stanie zapewnić samodzielnie? Jak zmienia się rola bliskich, kiedy pacjent trafia pod opiekę specjalistów?
Cicely Saunders, założycielka nowoczesnego ruchu hospicyjnego, mówiła o „bólu totalnym": cierpienie człowieka u kresu życia nie jest tylko fizyczne. Boli ciało, ale też lęk, samotność, niedokończone sprawy, pytania o sens i o to, co będzie dalej. Hospicjum patrzy na całego człowieka. Zespół zadba o kontrolę bólu i innych dolegliwości, o oddech, sen, higienę, komfort. Dołączą pielęgniarki, lekarze, psycholog, często duchowny, jeśli chory tego pragnie, a także wolontariusze. Rodzina nie musi uczyć się w panice rzeczy, które zespół robi od lat.
Dla wielu bliskich największym darem jest to, że mogą na nowo stać się tym, kim byli na początku: córką, synem, żoną, wnukiem. Zamiast sprawdzać godziny leków, mogą usiąść przy łóżku, potrzymać za rękę, opowiedzieć o dawnych wakacjach, po prostu być. Hospicjum nie zabiera im chorego, tylko zdejmuje z nich ciężar, który nie pozwalał być blisko. Opieką objęta jest też sama rodzina, także po odejściu bliskiego, bo żałoba nie kończy się wraz z pogrzebem.
Jak wspierać rodzinę, która zdecydowała się na opiekę hospicyjną? Czego unikać w rozmowach z bliskimi chorego, żeby nie dokładać im poczucia winy?
Najważniejsze jest to, żeby nie dokładać ciężaru. Ci ludzie już sami siebie osądzają surowiej niż ktokolwiek inny. Często więc pomaga nie mądrość, lecz obecność: przyjść, posłuchać, przynieść zupę, zawieźć dziecko do szkoły, zostać z chorym, żeby ktoś mógł wyjść na godzinę. Można też powiedzieć coś prostego i ciepłego: „Widzę, jak wiele dla niego zrobiłaś. To musiała być ciężka decyzja i myślę, że bardzo troskliwa."
Warto uważać na zdania, które, nawet wypowiedziane w dobrej wierze, bolą: „Ja bym nigdy nie oddał", „W domu byłoby mu przecież lepiej", „Szkoda, że się poddaliście", „Musisz być silna", „Co by na to powiedziała babcia?". Unikajmy także zbyt szybkiego pocieszania („będzie dobrze", „wszystko ma swój sens") i porównań do własnych historii. Nie wiemy, jak wyglądały noce w tym domu, jakie były finanse, siły i granice wytrzymałości tych ludzi. Czasem najlepsze, co możemy powiedzieć, to: „Nie wiem, co powiedzieć, ale jestem tu."
Jakie słowa powinny zastąpić określenie „oddać do hospicjum”? Czy istnieje jedno sformułowanie, które najlepiej oddaje charakter tej decyzji i pozwala mówić o niej z większą empatią?
Nie sądzę, żeby istniało jedno idealne sformułowanie, bo każda rodzina ma swój język i swoją historię. Ale warto szukać słów, które mówią o towarzyszeniu, a nie o rozstaniu. Zamiast „oddaliśmy mamę" można powiedzieć: "powierzyliśmy tatę", „zdecydowaliśmy się na opiekę hospicyjną", „zaprosiliśmy hospicjum do opieki nad tatą", „otoczyliśmy mamę opieką zespołu hospicyjnego", a czasem po prostu „mama jest teraz pod opieką hospicjum, a my jesteśmy z nią".
Te słowa pokazują, że rodzina nie odchodzi, tylko dołącza do niej ktoś, kto pomaga. Hospicjum nie zastępuje bliskich, tylko im towarzyszy. Z czasem rodzina sama znajdzie wyrażenie, które będzie dla niej prawdziwe. Warto jej w tym nie poprawiać, a raczej łagodnie podpowiadać.
Co powiedzieć osobie, która właśnie dowiedziała się, że jej bliski może wymagać opieki hospicyjnej? Jak zacząć taką rozmowę, żeby nie potęgować jej lęku i pomóc oswoić się z nową sytuacją?
Ta chwila często przypomina uderzenie. Ktoś słyszy dużo informacji, a rozumie niewiele, bo ciało przechodzi w tryb szoku. Dlatego na początku nie spieszyłabym się z wyjaśnieniami. Można po prostu powiedzieć: „Jestem przy Tobie. Nie musisz teraz niczego decydować." Można zapytać: „Co jest dla Ciebie w tej chwili najtrudniejsze?" i pozwolić na ciszę, na łzy, na złość, na niedowierzanie. Takie uczucia nie wymagają naprawiania, tylko bycia z nimi.
Dopiero później, gdy emocje trochę opadną, można delikatnie dodać, że hospicjum nie oznacza „odebrania nadziei". To opieka, która skupia się na tym, by czas, który jest, był możliwie spokojny, bez bólu, w poczuciu godności i bliskości. I że to nie oznacza rezygnacji z bycia razem, bo to bliscy nadal są najważniejszymi osobami w życiu chorego. Dobrze jest rozdzielić rozmowę o uczuciach od rozmowy o praktycznych krokach, żeby nie zalewać człowieka wszystkim na raz. A jeśli ciężar wydaje się zbyt duży, można łagodnie zasugerować kontakt z psychologiem albo zespołem hospicyjnym, który zna ten etap i wie, jak towarzyszyć rodzinom. Nikt nie powinien przechodzić przez to w samotności.
Kampania „Właściwe słowa mają znaczenie”, powinna zacząć się od nas samych! Zanim ocenimy decyzję rodziny, której sytuacji nie znamy, zanim wypowiemy słowa „ja bym nigdy tak nie zrobił”, warto zastanowić się, ile odwagi, miłości i bezsilności może kryć się za wyborem opieki hospicyjnej. Nikt nie powinien udowadniać innym, jak bardzo kocha swojego bliskiego, ani tłumaczyć się z tego, że potrzebuje pomocy. Hospicjum nie jest miejscem, do którego oddaje się człowieka, żeby przestać się nim zajmować. To miejsce, w którym rodzina może otrzymać wsparcie, by nadal być blisko. I właśnie o tym powinniśmy pamiętać.